Cách đây hai năm, Nguyễn Thành bước vào giảng đường ngành Công nghệ thông tin tại Hà Nội với niềm tin vào tương lai "dễ xin việc". Nam sinh 22 tuổi chủ động xin thực tập không lương từ năm thứ hai, kinh qua 3 công ty trước khi gắn bó tại một doanh nghiệp gia công phần mềm cho đối tác Nhật.
Giai đoạn đầu, công ty hỗ trợ 50.000 đồng một ngày nếu làm đủ 8 tiếng. Sau khoảng 5 tháng, Thành được trả mức 6 triệu đồng một tháng. Tuy nhiên, khi hỏi về cơ hội trở thành nhân viên chính thức, nam sinh bị từ chối nên nghỉ việc.
Khảo sát thị trường, Thành ngỡ ngàng khi thấy các vị trí lương 10-12 triệu đồng giờ đây đều ưu tiên ứng viên thành thạo AI.
"Thị trường IT bây giờ không dành cho những nhân sự làng nhàng, chỉ biết code (lập trình) đơn thuần như em", Thành nhìn nhận.
Câu chuyện của Thành không phải cá biệt. Khảo sát tại một trường kỹ thuật hàng đầu phía Nam cho thấy, trong 10 sinh viên Khoa học máy tính mới tốt nghiệp hoặc sắp ra trường, có 6 em chưa tìm được việc làm ưng ý.
Trên các diễn đàn, nhiều sinh viên nhận định đã qua thời "cứ học IT là không lo thiếu việc".
"Sinh viên IT mới ra trường hẹp cửa xin việc hơn trước, đặc biệt nếu chỉ biết code thông thường", người phụ trách nhân sự một công ty giải pháp phần mềm nói.
Theo báo cáo của nền tảng công nghệ tuyển dụng JobOKO dựa trên gần 582.000 tin đăng trong 10 tháng năm 2025, số lượng việc làm ngành IT - Phần mềm giảm 16,92% so với cùng kỳ năm trước. VietnamWorks inTECH và TopCV, đưa ra kết quả khảo sát khả quan hơn khi cho biết nhu cầu tuyển dụng của các doanh nghiệp phục hồi trong năm qua.
Tuy nhiên, TS Trịnh Thanh Bình, Trưởng khoa Hệ thống thông tin, Trường Công nghệ thông tin, Đại học Phenikaa, cho rằng thị trường không thể quay lại trạng thái cũ - thời kỳ các doanh nghiệp sẵn sàng tuyển sinh viên mới ra trường (fresher) rồi đào tạo thêm.
"Thị trường không còn 'thiếu người' mà 'thiếu đúng người". Cơ hội việc làm không giảm về tổng thể nhưng đã chuyển từ 'dễ tiếp cận' sang 'cạnh tranh cao'", ông Bình nói.
Ông Phạm Tuấn Anh, Giám đốc JobOKO, cũng thấy các doanh nghiệp đang chuyển dịch từ tuyển dụng ồ ạt "fresher" sang chọn lọc kỹ lưỡng, ưu tiên nhân sự có kinh nghiệm và chuyên môn sâu.
Ở công ty công nghệ Rikkeisoft, ông Phan Mạnh Dần, Giám đốc nhân sự cấp cao, ước tính tỷ lệ sinh viên đáp ứng yêu cầu đầu vào đã giảm 20-30% so với hai năm trước.
"Chúng tôi không cần người chỉ biết lập trình, mà còn phải hiểu yêu cầu khách hàng, có góc nhìn rộng hơn về sản phẩm", ông Dần nói lý do.
Đồng quan điểm, bà Trần Xuân Ngọc Thảo, Giám đốc Nhân sự và Truyền thông Tập đoàn VNG, nhận định AI đang tái định hình các công việc ngành công nghệ. Yêu cầu với các kỹ sư ngoài yếu tố kỹ thuật còn gắn nhiều hơn với khả năng làm việc cùng công nghệ và thích ứng với những thay đổi trong vận hành.
Theo bà, "biết code" vẫn là nền tảng cần thiết. Nhưng "Skills as the new currency" (kỹ năng đồng tiền mới) - kỹ năng thực tế, cả cứng lẫn mềm, mới là điều các doanh nghiệp quan tâm hơn bằng cấp, chức danh, số năm kinh nghiệm.
Báo cáo của các nền tảng tuyển dụng cũng nhìn nhận ứng viên IT hiện thiếu kỹ năng chuyên môn và nhiều kỹ năng mềm quan trọng như giao tiếp, tư duy phản biện hay tư duy sản phẩm.
Ông Trịnh Thanh Bình đánh giá có khoảng cách giữa năng lực của sinh viên với nhu cầu của doanh nghiệp. Nhiều sinh viên ít trải nghiệm dự án, học dàn trải, thiếu định hướng rõ ràng nên không có kỹ năng nổi trội. Các kỹ năng quan trọng như tư duy hệ thống, giải quyết vấn đề liên ngành, làm việc nhóm hay tự học, nâng cao khả năng AI chưa được chú trọng đúng mức.
Một số đơn vị tuyển dụng cho rằng điều này còn do chương trình đào tạo trong một số nhà trường chưa kịp đổi mới theo sự phát triển của thực tế, chưa chú trọng phát triển đa kỹ năng cho sinh viên.
Sinh viên trường Đại học Công nghệ Thông tin, Đại học Quốc gia TP HCM, trong một học phần lập trình game tại doanh nghiệp, tháng 1. Ảnh: UIT
Dù vậy, thị trường nhân lực IT không hề xám xịt. Các chuyên gia cho rằng những sinh viên có đam mê và khả năng tự học, thích nghi nhanh vẫn luôn có chỗ đứng.
"Các kỹ sư IT trẻ không nên quá bi quan", PGS. TS Nguyễn Văn Vũ, Phó trưởng khoa Công nghệ thông tin, trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia TP HCM, nói.
Ông nhìn nhận thị trường Việt Nam vẫn có độ trễ nhất định với các công nghệ mới. Các công ty nhỏ hay startup tỏ ra nhanh nhạy và có độ mở về công nghệ cao, nhưng các tập đoàn, hệ thống, dự án lớn vẫn chưa áp dụng AI nhiều hoặc chỉ ở mức độ sơ khai, cơ bản do những lo ngại về tính ổn định, độ bảo mật.
"Đây là quãng chờ hiếm hoi để nhân sự IT nhanh chóng cập nhật, nâng cao kỹ năng trước khi tất cả ngành nghề cuốn theo làn sóng AI", ông Vũ phân tích.
Ông Phan Mạnh Dần khuyên sinh viên ưu tiên trải nghiệm thực tế, hơn là đòi hòi thu nhập cao ngay lập tức, từ đó hiểu cách vận hành của doanh nghiệp. Cùng đó, họ cần trang bị tư duy phản biện để không hoàn toàn phụ thuộc vào AI, cải thiện kỹ năng mềm - yếu tố mà AI khó thay thế trong nhiều thập kỷ tới.
"Những người liên tục học hỏi, nâng cấp bản thân vẫn có chỗ đứng. Nếu dừng lại sẽ rất dễ bị thay thế bởi những người thành thạo các kỹ năng AI", ông Dần nhận định.
Cho rằng AI tạo ra nhiều thách thức nhưng cũng là cơ hội cho sinh viên IT, Trường Giang, sinh viên năm cuối ngành Công nghệ thông tin, Đại học FPT, đang tự học thêm những kỹ năng kiểm thử khó, phức tạp.
"Không tránh được AI nên em chỉ biết cách thích nghi và tích lũy cho mình kỹ năng mà AI chưa có", Giang nói.
Trong khi đó, Thành dự định học nốt để lấy bằng chứ không theo ngành.
"Mình không có đam mê với công việc này nữa, lại đang có thu nhập tốt nhờ kinh doanh", nam sinh lý giải.
Dương Tâm - Lệ Hằng
