Lo ngại tâm lý 'cứ đóng BHXH thấp rồi được bù' khi lương hưu tăng 4,5%'

Bộ Nội vụ đang xây dựng dự thảo Nghị định điều chỉnh lương hưu, trợ cấp bảo hiểm xã hội, trợ cấp hàng tháng từ 1/7, cùng thời điểm tăng lương cơ sở thêm 8%.

Theo đó, phương án 1 chia theo một số nhóm. Phần lớn người hưởng được tăng 4,5% và cộng thêm 200.000 đồng mỗi tháng, áp dụng cho cán bộ, công chức, viên chức, người lao động, lực lượng vũ trang, người làm công tác cơ yếu và nhiều nhóm hưởng trợ cấp thường xuyên khác.

Riêng ba nhóm gồm người hưởng trợ cấp tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp; người hưởng trợ cấp tuất trước năm 1995; và người chưa đủ điều kiện hưởng lương hưu được đề xuất tăng 8%.

Phương án 2 đơn giản hơn khi áp dụng mức tăng 8%, tương đương mức điều chỉnh lương cơ sở, đồng loạt cho tất cả nhóm đang hưởng.

Ở cả hai phương án, người hưởng trước năm 1995, mức chi trả được nâng lên tối thiểu 3,8 triệu đồng/tháng; nếu đang nhận dưới 3,5 triệu đồng sẽ được cộng thêm 300.000 đồng, còn từ 3,5 đến dưới 3,8 triệu đồng sẽ điều chỉnh đủ mức 3,8 triệu.

Phương án một tập trung vào phúc lợi xã hội bằng cách tăng mức thấp hơn cho nhóm lương cao và bù đắp trực tiếp cho nhóm yếu thế nhằm thu hẹp khoảng cách thu nhập. Ngược lại, phương án hai duy trì cách tiếp cận truyền thống khi tăng đồng loạt 8% cho tất cả các nhóm, đảm bảo nguyên tắc đóng - hưởng.

Dưới góc độ cơ quan thực thi, ông Trần Dũng Hà, Phó giám đốc Bảo hiểm xã hội TP HCM, cho rằng mỗi phương án điều chỉnh lương hưu sẽ đi kèm tâm lý khác nhau từ người hưởng. Phương án tăng đồng loạt 8% dễ hiểu và tạo cảm giác công bằng. Từ góc độ thị trường, mức tăng này còn giúp bảo vệ sức mua tốt hơn khi so sánh lạm phát.

Trong khi đó, phương án tăng 4,5% kèm khoản bổ sung 200.000 đồng dễ phát sinh so bì giữa các nhóm. "Người dân có thể thắc mắc vì sao cùng là người nghỉ hưu nhưng mức tăng lại khác nhau", ông Hà nói, cho rằng việc xác định nhóm "hưởng thấp" trên thực tế cũng không đơn giản.

Theo ông, với phương án này, người đóng cao có thể cảm thấy thiệt thòi khi tỷ lệ tăng thực tế lại thấp hơn nhóm hưởng thấp, ý nghĩa nguyên tắc đóng - hưởng bị suy giảm. Nếu không được giải thích kỹ, chính sách dễ bị nhìn nhận "không công bằng" và nảy sinh tâm lý "cứ đóng thấp rồi sau này được bù".

Trong khi đó, đối chiếu với quy định pháp luật hiện hành, ông Cao Văn Sang, nguyên giám đốc Bảo hiểm xã hội TP HCM, cho rằng phương án tăng 4,5% kèm 200.000 đồng là tiền đề để tách điều chỉnh lương hưu khỏi lương cơ sở và khác biệt hoàn toàn so với các lần điều chỉnh trước.

Nhìn lại giai đoạn trước, tỷ lệ tăng lương hưu tương đương lương cơ sở. Lần này, theo ông Sang, Bộ Nội vụ đưa ra phương án tăng 4,5% và bù 200.000 đồng có thể là bước chuẩn bị cho giai đoạn cải cách tiền lương sắp tới, khi khu vực công chuyển sang trả lương theo vị trí việc làm, không còn hệ số. Khi đó, việc tăng lương của công chức, viên chức không còn một tỷ lệ chung để làm căn cứ điều chỉnh lương hưu.

Do đó, nếu vẫn giữ cách tăng đồng đều như phương án 8% sẽ quay lại cơ chế cũ. Trong khi đó, phương án tăng 4,5% vẫn bù được lạm phát và khoản cộng thêm 200.000 đồng giúp giảm cảm giác hụt hẫng cho người hưởng khi thay đổi cách điều chỉnh.

Tuy nhiên, ông Sang lưu ý hệ quả dài hạn của cách điều chỉnh mới khi tiền lương khu vực công trong tương lai tăng nhanh hơn. Điều này khiến người nghỉ hưu sau có thể có mức hưởng cao hơn đáng kể so với người nghỉ hưu trước, dù thời gian công tác tương đương. Đây cũng là tình trạng từng xảy ra sau cải cách tiền lương những năm 1990, khi người nghỉ hưu sớm có mức hưởng thấp hơn rõ rệt so với các thế hệ sau. Do đó, vấn đề này cần sớm tính toán, xử lý.

Dưới góc nhìn của chuyên gia độc lập, GS.TS Giang Thanh Long, giảng viên cấp cao Đại học Kinh tế Quốc dân, cho rằng đổi một công thức tính tồn tại nhiều năm thay đổi thì tâm lý người hưởng băn khoăn là khó tránh. Do đó, người hưởng lương hưu cần được giải thích rõ ràng về chính sách. Đặc biệt, theo chuyên gia việc điều chỉnh theo hướng ưu tiên nhóm hưởng thấp không chỉ mang tính phúc lợi mà còn là "sửa chữa những chệch choạc" do quá khứ để lại.

Cụ thể, mức lương hưu hiện nay chịu ảnh hưởng lớn từ công thức tính trong quá khứ. Trước đây, có giai đoạn lương hưu được tính dựa trên 5 năm hoặc 10 năm cuối, dẫn đến tình trạng một số người có mức hưởng rất cao do tiền lương tăng đột biến ở cuối sự nghiệp. Ngược lại, những người nghỉ hưu trước năm 1995 hoặc làm việc trong giai đoạn tiền lương thấp lại chịu thiệt. Vì vậy, cùng tham gia hệ thống nhưng mức hưởng giữa các nhóm có thể chênh lệch lớn do yếu tố lịch sử và điều chỉnh, bù đắp là cần thiết.

Với tâm lý "đóng thấp rồi sau này sẽ được bù", ông Nguyễn Hải Đạt, Điều phối viên Chương trình Quốc gia về An sinh xã hội của ILO tại Việt Nam, cho rằng "vấn đề cần được lưu ý nhưng không quá lớn".

Theo ông, lý do lương hưu vẫn chủ yếu phụ thuộc vào quá trình đóng góp dài hạn, gồm tiền lương làm căn cứ đóng và thời gian tham gia. Các đợt điều chỉnh chỉ mang tính bổ sung, không đủ lớn để làm thay đổi đáng kể tương quan giữa người đóng cao và đóng thấp, nên khó tạo động cơ lựa chọn đóng thấp.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy nhiều quốc gia áp dụng cách tiếp cận kết hợp: vừa điều chỉnh theo tỷ lệ để đảm bảo nguyên tắc đóng - hưởng, vừa bổ sung các mức hỗ trợ như tăng tối thiểu hoặc trợ cấp thêm nhằm bảo vệ nhóm có mức hưởng thấp. Tuy nhiên, các yếu tố chia sẻ này cần được thiết kế rõ ràng, minh bạch và ở mức hợp lý, tránh làm suy giảm niềm tin vào mối liên hệ giữa đóng và hưởng.

Về lâu dài, để dung hòa hai mục tiêu, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp như hoàn thiện công thức tính lương hưu sát hơn với mức đóng góp; xây dựng các cơ chế hỗ trợ phù hợp cho nhóm yếu thế, như lương hưu tối thiểu hoặc trợ giúp xã hội; đồng thời tăng cường truyền thông để người dân hiểu bảo hiểm xã hội không chỉ là "bảo hiểm cá nhân" mà còn là cơ chế chia sẻ rủi ro của toàn xã hội.

"Sẽ không có lựa chọn tuyệt đối "công bằng theo đóng góp" hay "chia sẻ" mà là tìm được điểm cân bằng hợp lý giữa hai mục tiêu này trong từng giai đoạn", ông Đạt nói.

Đồng quan điểm, GS Giang Thanh Long cho rằng để giải quyết chính sách cần cải cách đồng bộ. Yếu tố hàng đầu là đóng bảo hiểm trên toàn bộ thu nhập thực, thay vì chỉ dựa trên mức khai báo thấp hơn thực tế. "Không thể lương 20 triệu đồng nhưng chỉ đóng trên mức tối thiểu, kéo theo lương hưu thấp, áp lực lên chính sách", ông Long nói.

Chuyên gia cũng nhấn mạnh bảo hiểm xã hội không phải là "gửi tiền lấy lãi" như ngân hàng, mà là cơ chế chia sẻ trong cộng đồng. Vì vậy, trong bối cảnh còn nhiều người hưởng lương hưu chỉ 2-3 triệu đồng mỗi tháng, khó đảm bảo cuộc sống, việc ưu tiên hỗ trợ nhóm yếu thế là cần thiết.

"Tinh thần của một hệ thống phúc lợi là hướng tới người khó khăn hơn", ông nói. Do đó, trong lúc này, những người có mức lương hưu khá tốt có thể chấp nhận tăng chậm hơn để nguồn lực được ưu tiên cho nhóm thu nhập thấp.

Lê Tuyết