Thế giới trước khoảng trống kiểm soát vũ khí hạt nhân

Ngày 5/2, Hiệp ước New START, thỏa thuận cuối cùng giữa Mỹ và Nga về kiểm soát vũ khí hạt nhân, chính thức hết hiệu lực. Phần lớn số đầu đạn hạt nhân trên toàn thế giới hiện nay thuộc sở hữu của hai quốc gia này. Đây cũng là lần đầu tiên sau hơn nửa thế kỷ, không còn bất kỳ giới hạn pháp lý nào đối với kho vũ khí hạt nhân của Mỹ và Nga.

Hiệp ước New START được ký năm 2010 giữa Tổng thống Mỹ Barack Obama và Tổng thống Nga Dmitry Medvedev tại Praha, Cộng hòa Czech, trong bối cảnh hai nước tìm cách khép lại những hệ quả nguy hiểm của cuộc chạy đua vũ khí hạt nhân thời Chiến tranh Lạnh. Hiệp ước có thời hạn ban đầu 10 năm và được gia hạn một lần duy nhất thêm 5 năm vào năm 2021, trước khi chính thức chấm dứt hiệu lực vào hôm nay.

Trước thời điểm hiệp ước hết hiệu lực, Tổng thống Nga Vladimir Putin tuyên bố Nga sẵn sàng tiếp tục tuân thủ các giới hạn cốt lõi của New START thêm 1 năm, với điều kiện Mỹ cũng làm điều tương tự, nhằm tránh kích hoạt một cuộc chạy đua vũ trang mới. Nga cảnh báo thế giới sẽ trở nên nguy hiểm hơn nếu không còn các giới hạn này. Trong khi đó, Tổng thống Mỹ Donald Trump chưa đưa ra phản hồi chính thức đối với đề xuất của Nga, dù nhiều lần tuyên bố mong muốn một thỏa thuận tốt hơn. Ông Trump cũng khẳng định: “Nếu hiệp ước hết hiệu lực, thì nó sẽ hết hiệu lực”.

Theo các số liệu công bố chính thức, Mỹ và Nga hiện sở hữu khoảng 90% tổng số đầu đạn hạt nhân trên toàn thế giới. Trong đó, Mỹ có khoảng 5.200 đầu đạn, còn Nga sở hữu gần 5.900 đầu đạn, bao gồm cả đầu đạn đang triển khai, dự trữ và chờ tháo dỡ. Hiệp ước New START từng đặt ra các giới hạn pháp lý rõ ràng, theo đó mỗi bên không được triển khai quá 1.550 đầu đạn hạt nhân chiến lược và tối đa 700 phương tiện mang phóng triển khai, gồm tên lửa đạn đạo xuyên lục địa, tên lửa phóng từ tàu ngầm và máy bay ném bom chiến lược. Những giới hạn này được coi là “van an toàn” cuối cùng, giúp duy trì ổn định chiến lược và ngăn chặn một cuộc chạy đua hạt nhân mất kiểm soát giữa hai cường quốc hạt nhân lớn nhất thế giới.

Các chuyên gia cho rằng giá trị thực sự của New START không chỉ nằm ở các con số giới hạn mà còn ở tính minh bạch và khả năng dự báo mà hiệp ước mang lại. Cơ chế thanh sát, trao đổi dữ liệu và đối thoại thường xuyên cho phép hai bên hiểu rõ hơn về hoạt động của nhau, ngay cả trong những thời điểm căng thẳng chính trị cao độ.

Ông Prokhor Tebin, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Quân sự - Kinh tế, Đại học Kinh tế Cao cấp Nga, nhận định New START cũng như các thỏa thuận trước đó là một trong những công cụ then chốt nhất của kiểm soát vũ khí. Mục tiêu của hiệp ước là bảo đảm răn đe hạt nhân, duy trì ổn định chiến lược giữa Liên bang Nga và Hợp chúng quốc Hoa Kỳ, đồng thời tránh một cuộc chạy đua vũ trang không kiểm soát và những nguy cơ leo thang.

Trong khuôn khổ New START, một ủy ban tham vấn song phương giúp Washington và Moscow duy trì đối thoại. Tuy nhiên, cơ chế này bắt đầu tê liệt sau đại dịch COVID-19. Đến năm 2023, Nga tuyên bố đình chỉ tham gia New START, dừng thanh sát và chia sẻ dữ liệu, với lý do Mỹ và NATO ủng hộ Ukraine. Mỹ gọi động thái này là vi phạm hiệp ước, song cho biết chưa phát hiện Nga vượt trần đầu đạn cho phép.

Việc Hiệp ước New START hết hiệu lực đồng nghĩa với việc “van an toàn” cuối cùng trong quan hệ hạt nhân Mỹ - Nga bị tháo bỏ. Các chuyên gia cảnh báo, khi thiếu minh bạch và đối thoại, nguy cơ tính toán sai lầm, hiểu nhầm ý đồ chiến lược và chạy đua vũ trang sẽ gia tăng đáng kể.

Ông Daryl G. Kimball, Giám đốc điều hành Hiệp hội Kiểm soát Vũ khí Mỹ, cho rằng khi hiệp ước hết hạn, hai bên có thể lần đầu tiên sau khoảng 35 năm gia tăng số lượng vũ khí hạt nhân được triển khai, mở ra nguy cơ xảy ra một cuộc chạy đua vũ trang ba bên nguy hiểm và không kiểm soát. Trong khi đó, bà Darya Dolzikova, chuyên gia hạt nhân của Viện Nghiên cứu Quốc phòng và An ninh Hoàng gia Anh, cảnh báo việc không có đàm phán về một hiệp ước thay thế khiến hai bên tiếp tục mất đi kênh liên lạc về những vấn đề chiến lược quan trọng. Ông Hans Kristensen, Giám đốc Dự án Thông tin Hạt nhân thuộc Hiệp hội các Nhà khoa học Mỹ, nhấn mạnh dù có 9 quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân, nhưng gần 90% số vũ khí này nằm trong kho của Mỹ và Nga, và việc các thỏa thuận quốc tế bị hủy bỏ có thể thúc đẩy các cường quốc đẩy mạnh hiện đại hóa và mở rộng lực lượng hạt nhân.

Hiệp ước cuối cùng về kiểm soát vũ khí hạt nhân chiến lược giữa hai siêu cường hạt nhân đã chính thức chấm dứt. Thế giới bước vào một “vùng xám” nguy hiểm, khi không còn các ràng buộc pháp lý hay cơ chế đối thoại minh bạch đối với những kho vũ khí hủy diệt. Tổng Thư ký Liên hợp quốc Antonio Guterres đã gọi việc Hiệp ước New START hết hiệu lực là một thời khắc nghiêm trọng đối với hòa bình và an ninh quốc tế, đồng thời kêu gọi Nga và Mỹ khẩn trương đàm phán một khuôn khổ kiểm soát vũ khí hạt nhân mới.